Emevi Devleti ile Abbâsî Devleti Arasındaki En Önemli Fark: Toplumsal Cinsiyet, Çeşitlilik ve Sosyal Adalet Perspektifinden Bir Bakış
Toplumsal yapılar, her dönemin ve devletin karakteristik özelliklerini belirler. Emevi ve Abbâsî devleri arasındaki en önemli farkı anlamak, sadece tarihsel bir karşılaştırma yapmaktan öte, bu farklılıkların toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adalet gibi kavramlar açısından ne ifade ettiğini anlamakla mümkün olacaktır. Bu farklar, her iki devletin yönetim anlayışları, kültürel politikaları ve toplumsal yapılarıyla doğrudan bağlantılıdır. Bunu anlamak için yalnızca tarih kitaplarına bakmak yetmez; sokakta, toplu taşımada ve işyerlerinde gördüğümüz çeşitli toplumsal dinamikleri göz önünde bulundurmak gerekir.
Emevi Devleti: Hiyerarşi ve Arap Milliyetçiliği
Emevi Devleti, 661-750 yılları arasında hüküm sürmüş bir İslam devleti olarak, Arap milliyetçiliğiyle özdeşleşmiştir. Bu dönemde Araplar, toplumun en üst sınıfını oluştururken, diğer ırklara mensup Müslümanlar (özellikle Persler ve Berberiler) daha düşük statülere yerleştirilmiştir. Emeviler, Arap egemenliğini pekiştirmek için sınıflar arası belirgin bir hiyerarşi oluşturmuş ve bu hiyerarşi, sadece dini değil, toplumsal ve kültürel yapıyı da şekillendirmiştir.
Toplumsal Cinsiyet ve Kadınların Rolü
Emevi yönetiminin toplumsal cinsiyet anlayışı, dönemin Arap toplumlarının geleneksel bakış açılarına dayanıyordu. Kadınlar, belirli sınırlamalar içinde, genellikle ev içi rollerle sınırlıydı. Özellikle sarayda ve aristokrat sınıf içinde kadınlar daha fazla özgürlüğe sahipti, ancak bu özgürlükler, toplumun geneline yayılan bir özgürlük anlayışından çok, elit bir sınıfın ayrıcalığıydı. Sokakta, toplu taşımada ya da işyerinde kadınların kendilerini daha özgürce ifade etmeleri, bu dönemde mümkün değildi.
Sokakta gördüğümüz kadınlar, her zaman daha korunaklı ve belirli sosyal kurallara uyan bir yaşam sürmek zorundaydılar. Çeşitli cinsiyet rollerinin bu kadar belirgin olduğu bir toplumsal yapının, kadının toplumdaki yerini nasıl daralttığını gözlemlemek hiç de zor değil. Bu yüzden, Emevi Devleti’ni daha çok tek tip, hiyerarşik ve ayrımcı bir toplum yapısına sahip olarak tanımlayabiliriz.
Abbâsî Devleti: Çeşitlilik ve Sosyal Adalet Arayışı
Abbâsîler, 750 yılında Emevileri devirdikten sonra, yönetim anlayışlarını ve toplumsal yapıyı önemli ölçüde değiştirmiştir. Abbâsîler, daha çok çeşitliliğe dayalı bir toplum yapısını savundular. Bu dönemde, Arap egemenliğinden ziyade, farklı etnik kökenlere sahip bireylerin toplumsal yaşamda daha aktif bir rol alması teşvik edilmiştir. Abbâsîler, özellikle Persleri ve diğer halkları, devlet yönetiminde yer almak üzere teşvik etmişlerdir.
Toplumsal Cinsiyet ve Kadınların Rolü
Abbâsî devrinde, kadınların toplumdaki yerinde Emeviler’e göre bir iyileşme gözlemlenmiştir. Sarayda kadınlar daha fazla özgürlük ve sosyal imkânlara sahip olmuşlar, kültürel ve sosyal alanda daha fazla yer edinmişlerdir. Ancak yine de bu dönemde kadının toplumdaki yeri, günümüzle karşılaştırıldığında sınırlıydı. Yine de, Abbâsîler, daha fazla çeşitliliğe yer veren bir toplumsal yapıyı teşvik ettiler.
Abbâsî devrinde kadınların daha fazla eğitim alması, kültürel ve sanatsal üretimlerde yer alması, özellikle saray çevresinde kadınların daha güçlü roller üstlenmesi, toplumsal cinsiyet açısından önemli bir gelişme olarak değerlendirilmelidir. Ancak, bu tür gelişmelerin halkın geneline yansıması, zaman alacak bir süreçti.
Sokakta, Toplu Taşımada ve İşyerinde Bu Farklar Ne Anlama Geliyor?
İstanbul gibi büyük bir şehirde yaşıyor olmak, toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adalet gibi meseleleri daha derinlemesine gözlemlememi sağlıyor. Toplumda hâlâ güçlü bir şekilde var olan ayrımlar, Emevi ve Abbâsî devrindeki toplumsal yapıları hatırlatıyor. Her iki dönemin de sosyo-ekonomik yapıları, tıpkı sokakta, toplu taşımada ve işyerlerinde gözlemlediğimiz ayrımlar gibi, belirli grupları daha ayrıcalıklı kılarken, diğerlerini daha marjinalleştiriyor.
Bir gün Kadıköy’de bir kafede oturuyorum. Yan masada bir grup kadın, oldukça rahat ve özgür bir şekilde sohbet ediyorlar. Ancak aynı kafede, başka bir grup daha, daha geleneksel giyinmiş ve daha muhafazakar bir şekilde oturuyor. Bunu, Emevi ve Abbâsî devleri arasındaki farkla ilişkilendiriyorum. Emevi devleti, hiyerarşik bir yapıyı dayatarak kadınların ve diğer grupların toplumsal rollerini daraltırken, Abbâsîler farklı etnik kökenlere sahip insanları bir araya getirecek bir politika izleyerek daha geniş bir çeşitliliğe yer açmıştır.
Toplu taşımada, sabah işe gitmek üzere yola çıkarken, kadınların genellikle daha dikkatli ve çekingen davrandıklarını gözlemliyorum. Çoğu zaman, daha fazla güvende hissetmek için erkeklerden uzak durmaya çalışıyorlar. Bu durum, Emevi dönemi gibi toplumsal cinsiyet rollerinin katı olduğu bir yapıya işaret ediyor. Oysa, Abbâsîler döneminde daha fazla kadının sosyal yaşamda yer aldığı, toplumsal cinsiyet eşitliği anlayışının arttığı görülüyordu.
İşyerlerinde ise, özellikle sivil toplum kuruluşlarında, farklı etnik kökenlerden gelen insanlar ve farklı toplumsal gruplar bir arada çalışabiliyorlar. Emevi döneminde, bu çeşitliliğin çok daha sınırlı olduğunu ve ancak Abbâsîlerin etkisiyle daha kapsayıcı bir yönetim anlayışının ortaya çıktığını gözlemliyorum.
Sonuç: Geçmişin Dersleri, Bugünün Gerçekleri
Emevi ve Abbâsî devleri arasındaki farklar, toplumsal yapıları, cinsiyet rollerini, çeşitliliği ve sosyal adaleti şekillendiren önemli bir değişim sürecini işaret etmektedir. Bugün İstanbul gibi büyük şehirlerde yaşarken, bu tarihsel süreçlerin izlerini sokakta, işyerlerinde ve toplu taşımada görmek mümkün. Sosyal adalet ve çeşitlilik, sadece geçmişte değil, günümüzde de önem taşıyan ve sürekli olarak üzerine düşünüp çalışmamız gereken meselelerdir. Emevi ve Abbâsî devletlerinin tarihindeki farklılıklar, bize toplumsal yapıların nasıl evrilebileceği hakkında değerli dersler sunmaktadır.